00001011

وقتی ابزار دفاع، ابزار حمله میشود
روایت رخداد LinkPro و سوءاستفاده از eBPF در لینوکس، با تمرکز بر تشخیص روتکیت از چند منبع و بازیابی اعتماد به میزبان آلوده.
۱۳ دقیقه مطالعه
مطالب این شماره
فهرست مطلب
فرض کنید به یک سرور لینوکس SSH میزنید و حس میکنید یک جای کار میلنگد. ps را اجرا میکنید؛ پردازهٔ عجیبی دیده نمیشود. اتصالهای شبکه را بررسی میکنید و آنجا هم همهچیز عادی است. سراغ فایلها میروید و باز چیز خاصی پیدا نمیکنید.
احتمالاً در این مرحله با خودتان میگویید: «خب، پس مشکلی نیست.»
اما اگر مشکل دقیقاً همین باشد، چه؟ اگر مهاجم هنوز روی سیستم باشد، ولی کاری کرده باشد که ابزارهای خود سیستم نتوانند او را ببینند؟
اینجا داستان eBPF شروع میشود.
eBPF؛ پنجرهای به داخل کرنل
اگر با لینوکس کار کرده باشید، احتمالاً میدانید بخش زیادی از اتفاقات مهم سیستم در کرنل (هستهٔ سیستمعامل که مستقیم با سختافزار و منابع سیستم کار میکند) میافتد؛ از مدیریت process و حافظه گرفته تا فایلسیستم و شبکه.
برنامههای عادی ما در user space اجرا میشوند و وقتی میخواهند کاری مثل باز کردن یک فایل، ساختن process یا ارسال packet انجام دهند، معمولاً از طریق system callها با کرنل ارتباط برقرار میکنند.
حالا فرض کنید بخواهیم دقیقتر ببینیم داخل کرنل چه اتفاقی میافتد. مثلاً بفهمیم کدام process فایل خاصی را باز کرده، چه system callهایی اجرا شدهاند، یک packet از چه مسیری گذشته یا اجرای یک تابع در کرنل چقدر طول کشیده است.
اینجاست که eBPF وارد میشود.
eBPF اجازه میدهد برنامههای نسبتاً کوچکی را به نقاط مشخصی از Kernel متصل کنیم. میتوان آن را شبیه قرار دادن چند سنسور در بخشهای مختلف سیستم تصور کرد؛ با این تفاوت که بعضی از این سنسورها فقط تماشاچی نیستند و میتوانند روی جریان اجرای سیستم هم اثر بگذارند.
به همین دلیل، امروز eBPF در ابزارهای مانیتورینگ، شبکه، performance profiling و امنیت کاربرد زیادی دارد.
برنامهها میتوانند به هوکهایی مثل system callها، tracepointها، ورود و خروج تابعهای کرنل و رویدادهای شبکه متصل شوند.
در واقع eBPF دست ما را برای دیدن اتفاقاتی که در لایههای پایین سیستم میافتند بسیار بازتر کرده است.
اما هرچه به کرنل نزدیکتر شویم، قدرت بیشتری هم داریم و دقیقاً همینجا پرسش اصلی مطرح میشود:
«اگر مدافع بتواند با eBPF اتفاقات کرنل را ببیند، چرا مهاجم نتواند با همان eBPF بعضی از آنها را مخفی کند؟»
Verifier؛ ایست بازرسی قبل از ورود
لینوکس اجازه نمیدهد هر کدی همینطور وارد کرنل شود.
وقتی یک برنامهٔ eBPF قرار است لود شود، ابتدا از بخشی به نام verifier عبور میکند. verifier مسیرهای مختلف اجرای برنامه را بررسی میکند تا مثلاً برنامه به حافظهٔ خارج از محدوده دسترسی نداشته باشد، از متغیر مقداردهینشده استفاده نکند یا در مسیری قرار نگیرد که اجرای آن هیچوقت تمام نشود.
بعد از تأیید نیز برنامه میتواند با JIT Compiler (کامپایلری که کد را بهجای پیش از اجرا، هنگام اجرا به کد ماشین تبدیل میکند) به کد ماشین مخصوص همان پردازنده تبدیل شود تا با سربار کمی اجرا شود.
تا اینجا همهچیز خوب به نظر میرسد، اما یک نکته وجود دارد:
verifier بررسی میکند که برنامه امن اجرا شود، نه اینکه هدف برنامه چیست.
ممکن است برنامهای از نظر حافظه و ساختار کاملاً معتبر باشد، ولی هدفش مخفیکردن process یا سوکت متعلق به یک بدافزار باشد.
خود مستندات eBPF هم دقیقاً روی همین تفاوت تأکید میکنند: verifier ابزار بررسی ایمنی برنامه است، نه ابزاری برای تشخیص اینکه برنامه کار مخربی انجام میدهد یا نه.
یعنی از دید verifier تقریباً این اتفاق میافتد:
«کدت از نظر ساختاری سالمه، بفرما تو کرنل!»
البته هر user عادی هم نمیتواند چنین کاری کند
اینجا شاید یک تصور اشتباه ایجاد شود: پس هر کسی که یک shell روی لینوکس داشته باشد، میتواند یک eBPF Rootkit بنویسد و آن را داخل کرنل بارگذاری کند؟ نه.
بارگذاری برنامههای eBPF قدرتمند، نیازمند privilege است. در کرنلهای جدید، CAP_BPF برای انجام عملیات privileged مربوط به BPF تعریف شده است و بسته به نوع برنامه و محلی که قرار است به آن ضمیمه شود، قابلیتهایی مثل CAP_PERFMON یا CAP_NET_ADMIN هم ممکن است لازم باشند.
قابلیتها را میشود به نوعی «تکهای از قدرت root» در نظر گرفت.
یک process لازم نیست تمام اختیارات root را داشته باشد، لینوکس میتواند فقط اختیار مشخصی را به آن بدهد.
بعضی سیستمها امکان اجرای محدودی از eBPF را برای userهای معمولی هم فراهم میکنند، اما این حالت محدودتر است و بسیاری از توزیعها آن را غیرفعال میکنند. برای قابلیتهایی در سطح چیزی که LinkPro انجام میداد، مهاجم باید قبل از آن به سطح دسترسی بالایی رسیده باشد.
پس eBPF وسیلهای جادویی برای تبدیل یک user معمولی به root نیست.
مهاجم اول باید جای پای مناسبی در سیستم پیدا کند؛ بعد eBPF میتواند به ابزاری برای مخفیشدن و ادامهٔ عملیات تبدیل شود.
و اتفاقاً داستان ما دقیقاً همین را نشان میدهد.
قبل از eBPF، روتکیتها چه میکردند؟
روتکیت چیز جدیدی نیست. هدف آن معمولاً این است که مهاجم بعد از نفوذ بتواند حضور خودش را در سیستم پنهان کند؛ مثلاً process اجرا شود، ولی در ابزارهای معمول دیده نشود یا فایلی روی دیسک وجود داشته باشد، اما ls آن را نمایش ندهد.
در لینوکس، یکی از روشهای کلاسیک ساخت روتکیت استفاده از ماژول کرنل بود.
ماژول کرنل کدی است که هنگام اجرای سیستم میتواند به کرنل اضافه شود. بسیاری از درایورهای لینوکس هم از همین مکانیزم استفاده میکنند.
برای مهاجم این روش فوقالعاده قدرتمند است، ولی یک مشکل دارد: دارید مستقیم با کرنل بازی میکنید. یک پوینتر اشتباه، یک باگ کوچک یا ناسازگاری با نسخهٔ کرنل ممکن است سیستم را crash کند و کل عملیات مخفی را با یک پنیک کرنل بسیار غیرمخفی تمام کند!
eBPF در بعضی سناریوها راه جذابتری فراهم میکند. مهاجم میتواند بدون نوشتن ماژول کرنل سنتی، کد خودش را به نقاط حساسی از کرنل متصل کند.
نقطهٔ شروع همهچیز؛ یک Jenkins آسیبپذیر
در سال ۲۰۲۵، تیم شرکت Synacktiv هنگام بررسی یک زیرساخت میزبانیشده روی AWS به زنجیرهٔ نفوذی رسید که در نهایت به بکدوری به نام LinkPro ختم شده بود.
نقطهٔ شروع حمله، یک Jenkins آسیبپذیر و در معرض اینترنت بود. آسیبپذیری مورد استفاده، ، امکان افشای فایلها را فراهم میکرد و در شرایطی میتوانست به اجرای کد از راه دور منجر شود. Jenkins یکی از ابزارهای شناختهشدهٔ CI/CD است و معمولاً کارهایی مثل ساخت، آزمودن و استقرار نرمافزار را خودکار میکند.
به همین دلیل، Jenkins ممکن است به مخزن کد، secretها، اطلاعات حساس، مخزن کانتینر و حتی سرورهای deployment دسترسی داشته باشد. پس اگر مهاجم Jenkins را در اختیار بگیرد، احتمالاً فقط یک web server ساده را نگرفته است؛ ممکن است بخشی از زنجیرهٔ توسعه و استقرار نرمافزار را در دست داشته باشد.
از همین نقطه، مهاجم توانست به محیط کوبرنتیز قربانی برسد. بخشی از زیرساخت روی Amazon EKS قرار داشت؛ سرویس AWS برای اجرای کوبرنتیز.
در ادامه یک ایمیج داکری مخرب روی چند کلاستر اجرا شد. کانتینر به فایلسیستم میزبان دسترسی خواندن و نوشتن داشت. به گزارش Synacktiv، مهاجم از این سطح دسترسی برای جستوجوی توکنها، کلیدهای API، گواهیهای امنیتی و اطلاعات حساس میزبان و پادهای دیگر استفاده کرد.
چند مرحله بعد، LinkPro روی تعدادی از سیستمها ظاهر شد.
و تازه اینجا قسمت جذاب ماجرا شروع میشود.
Hide؛ اگر ls چیزی نشان ندهد، یعنی فایلی وجود ندارد؟
یکی از بخشهای LinkPro ماژولی به نام Hide بود. کار آن تقریباً همان چیزی است که از اسمش انتظار داریم: مخفیکردن آثار بدافزار.
فرض کنید دستور ls را اجرا میکنیم.
در پشت صحنه، کرنل فهرست فایلها را در اختیار برنامه قرار میدهد. در این رخداد، LinkPro توانست بخشی از این فهرست را از دید ابزارهای معمول پنهان کند.
فرض کنیم نتیجهٔ واقعی این باشد:
normal.txt
.tmp~data
config.jsonاگر یکی از فایلها از فهرست پنهان شود، خروجی ابزار همچنان میتواند عادی به نظر برسد:
حالا اگر روتکیت بتواند هنگام برگشت نتیجهٔ getdents دخالت کند، کافی است entry مربوط به خودش را طوری تغییر دهد که برنامه از روی آن عبور کند:
normal.txt
config.jsonفایل پنهانشده همچنان روی سیستم وجود دارد و کرنل آن را میشناسد، حتی اگر در خروجی دستور دیده نشود.
برای آشنایی با سازوکار مشاهدهٔ رویدادهای کرنل با eBPF میتوانید مقالهٔ کالبدشکافی سیستمعامل در لحظه نوشتهٔ نیما شیرزادی را در شمارهٔ نهم بخوانید.
tracepoint را میتوان نقطهای از پیش مشخصشده در کرنل دانست که برای مشاهدهٔ رویدادهای مهم در نظر گرفته شده است.
در این رخداد، همین اختلال در فهرستگذاری میتوانست بعضی پردازهها را هم از دید ابزارهای متکی بر آن پنهان کند.
همین ایده برای processها هم جواب میدهد.
در لینوکس اطلاعات processها در فایلسیستم مجازی proc/ هم قابلمشاهدهاند. هر process معمولاً یک دایرکتوری با PID خودش دارد:
/proc/1
/proc/432
/proc/912اگر هنگام لیست کردن entry،/proc مربوط به PID بدافزار مخفی شود، process هنوز در حال اجراست، اما ابزارهایی که به این اطلاعات تکیه دارند، ممکن است آن را نبینند.
اینجا دیگر پرسش «چه چیزی روی سیستم اجرا میشود؟» جواب سادهای ندارد.
حتی bpftool هم قرار نبود چیزی ببیند
ممکن است مدیر سیستم برای بررسی آلودگی سراغ bpftool برود. این ابزار برای مشاهده و مدیریت برنامهها، mapها و linkهای BPF به کار میرود. در این رخداد، فهرست برنامههایی که bpftool نشان میداد کامل نبود.
اما اینجا یک پرسش طبیعی پیش میآید.
اگر LinkPro تقریباً همهچیز را برای مخفیشدن در نظر گرفته بود، اصلاً چطور پیدایش کردند؟
روتکیت واقعیت را پاک نمیکند؛ زاویهٔ دید شما را خراب میکند
نکتهٔ اصلی همین است: LinkPro همهٔ واقعیت سیستم را حذف نمیکرد؛ فقط بعضی مسیرهایی را که برای دیدن آن واقعیت استفاده میکنیم، دستکاری میکرد.
یک نمونهٔ بسیار خوب netstat و ss است.
در میزبان آلوده، netstat و ss نتایج متفاوتی نشان میدادند. netstat اطلاعات شبکه را از /proc/net میخواند، اما ss اطلاعات سوکتها را از راه Netlink میگرفت.
پورت شمارهٔ ۲۲۳۳ در خروجی netstat دیده نمیشد، ولی ss آن را نشان میداد.
یعنی:
netstat ← /proc/net ← اطلاعات دستکاریشده ← چیزی دیده نمیشود
ss ← Netlink ← مسیر متفاوت ← پورت دیده میشوداشتباه جالبتری هم در بخش BPF وجود داشت.
تیم بررسی دید که با وجود پنهان بودن بعضی برنامههای BPF، mapها و linkهای مرتبط با آنها هنوز قابلمشاهدهاند.
این نشانهها به پژوهشگران کمک کردند شناسهٔ پردازهٔ مرتبط با LinkPro را پیدا کنند.
ضمن اینکه تیم Synacktiv از ابتدا هم در حال بررسی یک سیستم «ظاهراً سالم» نبود. آنها در جریان تحقیقات فارنزیک یک زیرساخت از قبل آلوده بودند و زنجیرهٔ حمله را از Jenkins تا ایمیج داکری مخرب و EKS دنبال کرده بودند. در چنین شرایطی اگر ps بگوید همهچیز عادی است، تحقیق تمام نمیشود.
این شاید یکی از مهمترین درسهای کل داستان باشد:
«اگر احتمال میدهید سیستم به خطر افتاده، یک پرسش را فقط از یک مسیر نپرسید.»
اگر netstat چیزی نشان نمیدهد، مسیر دیگری را امتحان کنید. اگر BPF programها دیده نمیشوند، map و linkها را بررسی کنید. اگر به کرنل اعتماد ندارید، از telemetry بیرون هاست، شبکه یا زیرساخت ابری هم کمک بگیرید.
تناقض بین چند منبع اطلاعاتی برای یک تحلیلگر فارنزیک اتفاق بدی نیست؛ اتفاقاً ممکن است همان چیزی باشد که روتکیت را لو میدهد.
ارتباط شبکهای LinkPro
بخش دیگری از LinkPro که Knock نام داشت، برای مدتی بدون اتصال آشکار میماند. کانال فرمان و کنترل فقط بعد از دریافت ترافیک خاص فعال میشد.
XDP یا eXpress Data Path یکی از اولین نقاطی است که packet ورودی در شبکهٔ لینوکس میتواند در آن پردازش شود. برنامهٔ XDP تقریباً در سطح درایور و قبل از عبور packet از استک معمول شبکهٔ لینوکس اجرا میشود.
برای همین XDP در کارهایی مثل DDoS Filtering بسیار مفید است؛ چون میتوان packet نامطلوب را قبل از طیکردن بخش بزرگی از استک با XDP_DROP حذف کرد.
در چنین وضعیتی، بررسی اتصالهای باز در یک لحظه برای تشخیص آلودگی کافی نیست. دادههای ثبتشده در طول زمان و شواهد جمعآوریشده بیرون از میزبان میتوانند دید کاملتری به تیم پاسخ به رخداد بدهند.
نقشهٔ دوم؛ اگر eBPF کار نکرد، چه؟
یکی از نکات جالب LinkPro این بود که همهٔ تخممرغهایش را در سبد eBPF نگذاشته بود.
مخفیسازی با eBPF به قابلیتهای هسته وابسته بود. وقتی آن قابلیتها در دسترس نبودند، LinkPro میتوانست در فضای کاربر هم روی خروجی برخی ابزارها اثر بگذارد.
یکی از سرنخهای پاسخ به این رخداد، بارگذاری یک کتابخانهٔ ناشناس در برنامهها بود. بررسی تغییرات فایلهای سیستمی و مقایسه با یک تصویر سالم از میزبان به تشخیص این وضعیت کمک میکند.
پس باید eBPF را خاموش کنیم؟
نه؛ و اتفاقاً همین بخش داستان کمی طعنهآمیز است.
بسیاری از ابزارهای امنیتی مدرن خودشان برای شکار بدافزار از eBPF استفاده میکنند. مدافع میتواند system callها، ساختن process، دسترسی به فایل و ترافیک شبکه را با سربار کم و تقریباً بیدرنگ ببیند.
اما مهاجم هم همان نقطه را نگاه میکند و احتمالاً با خودش میگوید: «جای خوبی برای نشستن است!»
این موضوع فقط مخصوص eBPF نیست. از رمزگذاری برای امن کردن ارتباط استفاده میکنیم و بدافزار هم ترافیک C2 خودش را رمزگذاری میکند. از کانتینر برای isolation استفاده میکنیم و یک کانتینر با دسترسی اشتباه ممکن است تبدیل به راهی برای رسیدن به هاست شود.
از eBPF برای دیدن کرنل استفاده میکنیم و روتکیت هم میتواند از همان نقطه برای تغییر چیزی که ما میبینیم استفاده کند.
تکنولوژی عوض نشده است؛ فقط کسی که از آن استفاده میکند عوض شده.
روتکیت را پیدا کردیم؛ حالا پاکش کنیم؟
فرض کنیم بالاخره مطمئن شدیم یک هاست به LinkPro یا روتکیت مشابهی آلوده شده است.
اولین واکنش ممکن است این باشد: فایلش را پاک کنیم، process را kill کنیم، eBPF programها را unload کنیم و تمام.
اما وقتی مهاجم تا سطح root یا اختیارات مشابه آن رسیده، دیگر نمیتوانیم مطمئن باشیم چیزی که پیدا کردهایم، تمام چیزی است که تغییر کرده. شاید کلید SSH دیگری اضافه شده باشد. شاید یک user جدید ساخته شده باشد. شاید cron job،service یا بکدور دوم وجود داشته باشد. شاید اطلاعات حساسی که روی این ماشین بودهاند دزدیده شده باشند و مهاجم از آنها برای رفتن به سیستم دیگری استفاده کرده باشد.
مشکل اصلی این است:
روتکیتی که پیدا کردهایم، الزاماً تنها چیزی نیست که مهاجم روی سیستم گذاشته است.
به همین دلیل در پاسخ جدی به رخداد امنیتی، سیستمی که مهاجم روی آن دسترسی root گرفته یا روتکیت نصب کرده، معمولاً قابلاعتماد فرض نمیشود. راه مطمئنتر در بسیاری از موارد این است که اول شواهد لازم برای فارنزیک جمعآوری شود، هاست آلوده isolate شود و بعد سیستم از یک ایمیج یا بکاپ شناختهشده و سالم دوباره ساخته شود.
راهنمای NIST نیز برای چنین شرایطی بازیابی از بکاپ سالم یا نصب دوباره و کامل سیستمعامل و برنامهها را توصیه میکند. در محیط ابری این مدل حتی منطقیتر است. بهجای اینکه ساعتها تلاش کنیم یک node مشکوک کوبرنتیز را درمان کنیم، معمولاً میتوان آن node را کنار گذاشت و یک نسخهٔ سالم از ایمیج مورد اعتماد ساخت.
البته بیلد دوباره پایان کار نیست.
انواع اطلاعات حساس، توکنها، API Keyها و secretهایی که مهاجم ممکن است دیده باشد، باید rotate شوند و سایر سیستمهای مرتبط هم از نظر حرکت جانبی بررسی شوند.
حتی بکاپ هم به خودی خود قابلاعتماد نیست. اگر بکاپ زمانی گرفته شده باشد که سیستم قبلاً آلوده بوده، بازیابی آن ممکن است روتکیت یا بکدور را دوباره وارد سیستم کند. NIST هم دقیقاً به همین خطر در مورد بکاپهای آلوده اشاره میکند. بنابراین بعد از چنین نفوذی، پرسش اصلی دیگر این نیست که:
«چطور این روتکیت را پاک کنم؟»
پرسش بهتر این است:
«هنوز به کدام قسمت این سیستم میتوانم اعتماد کنم؟»
یک Jenkins، یک کانتینر و یک روتکیت
شاید جذابترین نکتهٔ حملهٔ LinkPro این باشد که هیچ مرحلهای از آن بهتنهایی شبیه جادو نیست.
حمله با یک Jenkins آسیبپذیر شروع شد، به محیط deployment رسید، یک کانتینر با دسترسی بیش از حد اجرا شد، مهاجم به هاست و اطلاعات حساس رسید و در نهایت روتکیتی وارد ماجرا شد که از eBPF برای مخفیشدن و ایجاد کانال ارتباطی مخفی استفاده میکرد.
وقتی این مراحل کنار هم قرار میگیرند، نتیجه حملهای میشود که شناسایی و پاکسازی آن بهمراتب سختتر است.
و این ما را دوباره به همان سروری برمیگرداند که ابتدای مقاله به آن SSH زده بودیم.
ps چیز عجیبی نشان نمیدهد، ls هم عادی است و netstat میگوید پورت مشکوکی وجود ندارد.
پس سیستم سالم است؟
ممکن است باشد؛ همینطور ممکن است نباشد.
LinkPro یک نکتهٔ مهم را یادآوری میکند:
خروجی ابزارهای سیستم، خود واقعیت نیست؛ فقط تصویری است که از یک مسیر مشخص از واقعیت گرفتهایم.
اگر مهاجم بتواند خودش را بین ما و همان مسیر قرار دهد، برای فهمیدن حقیقت باید از چند زاویه نگاه کنیم؛ از user space، کرنل، شبکه، کانتینر رانتایم و حتی از بیرون خود هاست. eBPF یکی از جذابترین قابلیتهای لینوکس مدرن است و هر روز بیشتر در محیطهای ابری، شبکه و امنیت استفاده میشود. قرار نیست از آن بترسیم. اما هر بار که ابزاری دسترسی عمیقتری به سیستم به ما میدهد، بد نیست یک پرسش را هم از خودمان بپرسیم:
«اگر این ابزار دست طرف مقابل بیفتد، چه؟»