قطعی بزرگ!
۳۲ سال قبل، هنگامی که اینترنت بهصورت همگانی در اختیار کاربران ایرانی قرار گرفت، کمتر کاربری در کشور تصور میکرد که این پدیدۀ نوظهور به مسئلهای امنیتی تبدیل شود. پدیدهای که روزی وصل، قطع یا محدود کردن آن در بالاترین نهاد سیاسی-امنیتی کشور، یعنی شورای عالی امنیت ملی تصمیمگیری شود. پدیدهای که از روز اول به بهانههای مختلف گروگان گرفته شد، تا بین ایران و جهان آزاد دیواری بکشند. مردم ایران قطعی تعمدی اینترنت را کم تجربه نکردهاند؛ اولین بار در آبان سال ۱۳۹۸ طعم آن را چشیدند و در پاییز ۱۴۰۱ نیز بار دیگر آن را تجربه کردند. اما امسال را شاید بتوان سال قطعی نامید. ابتدا در جنگ ۱۲ روزه شاهد قطعی بودیم و حال در زمستان ۱۴۰۴ و بهار ۱۴۰۵ شاهد سنگینترین، طولانیترین و بیسابقهترین قطعی اینترنت تاریخ ایران بودیم. خفقانی که حتی با قطعیهای خطوط تلفنی و پیامکی در سال ۱۳۸۸ نیز قابلمقایسه نیست. این قطعی نهتنها در تاریخ ایران بیسابقه است، بلکه اگر نگوییم بیسابقه، در تاریخ جهان نیز کمسابقه است. پیش از بررسی ابعاد اقتصادی و اجتماعی این قطعی خوب است آنچه بر ما گذشت را برای آیندگان مکتوب کنیم. در بخش اول به قطعی دیماه و بهمنماه ۱۴۰۴ میپردازیم.
تایملاین قطعی اینترنت در ایران
پنجشنبه، ۱۱ دی
سایت زومیت در این روز مدعی میشود که از کاربران خود گزارشاتی مبنی بر اختلال در اینترنت دریافت کردهاست، از این رو یک نظرسنجی با پرسش «آیا اینترنت در شهر شما اختلال دارد؟» منتشر میکند که در نتیجۀ آن ۷۵ درصد از ۴۲۲ کاربر شرکتکننده در این نظرسنجی پاسخ «بله» میدهند (سایت زومیت). در این روزها هیچکس فکر نمیکرد یکی از بزرگترین قطعیهای اینترنت در جهان در شرف وقوع باشد.
پنجشنبه، ۱۸ دی
۰۲:۳۵
چهار صرافی «نوبیتکس»، «والکس»، «آبان تتر» و «تبدیل» در اطلاعیههایی جداگانه از کاربران خود میخواهند تا مدیریت ریسک را در دستور کار خود قرار دهند و از معاملات پرخطر بپرهیزند، چرا که احتمال انجام نشدن معاملات بهدلیل قطعیها بالاست. اطلاعیههایی که احتمال اعمال محدودیتهای بیشتر در ساعات و یا روزهای آتی میداد.
۰۹:۳۳
دادههای netblocks نشان میدهد اینترنت در کرمانشاه بهطور کامل قطع شدهاست؛ این قطعی بهعنوان اولین قطعی کامل اینترنت یک شهر در جریان اعتراضات شناخته میشود (سایت زومیت). همچنین مطابق ادعای سایت زومیت، کاربران از ملی شدن اینترنت در شهرهای تهران و خوزستان خبر میدهند. در ادامه مطابق گفتۀ پژوهشگرانی که این سایت با آنها ارتباط داشتهاست، در نتیجۀ قطع پروتکل IPv6 اختلالات اینترنت افزایش یافتهاست (سایت زومیت).
۲۰:۳۰
گزارشات netblocks حاکی از شروع قطعی کامل اینترنت در ایران است (ویکیپدیا).
۲۲:۰۰
اینترنت بهطور کامل قطع شدهاست و حتی برای اولین بار شبکۀ ملی اطلاعات نیز در دسترس نیست. پیامکها مختل میشوند و حتی برای ساعاتی ارتباطات خطوط تلفن نیز محدود شده و امکان برقراری تماس فراهم نیست. خدمات بانکی نیز مختل شدهاند و امکان انجام هیچ عملیات بانکی و خدماتی اینترنتی وجود ندارد. به نظر میرسد این بار ابزارهای فیلترینگ کافی نبودهاند و عملاً زیرساختهای اینترنت را بهصورت فیزیکی قطع کردهاند. بهطور سادهتر میتوان گفت اینترنت را از برق کشیدند. ایران را خاموشی بیسابقه فرا گرفتهاست (سایت زومیت).
جمعه، ۱۹ دی
از ساعات ابتدایی روز ۱۹ دی خطوط تلفن به حالت عادی باز میگردد اما امکان تماس با خارج از کشور فراهم نیست. همچنین اینترنت و پیامکها قطع هستند. از بعد از ظهر این روز، بهصورت محدود بعضی از اپلیکیشنهای مربوط به امور بانکی بازگشایی میشوند (سایت زومیت). اما بقیۀ خدمات متصل نیستند. خبرگزاری مهر در خبری اعلام میکند که حتی ارائۀ خدمات ضروری مانند صدور گذرنامه در ادارۀ پلیس مهاجرت و گذرنامۀ فراجا تا اطلاع ثانوی و وصل شدن اینترنت امکانپذیر نیست (خبرگزاری مهر). ساعت ۱۳:۲۹ این روز، وزارت ارتباطات و اطلاعات فناوری، در اطلاعیهای اعلام میکند «تصمیم راجع به قطعی مذکور توسط مراجع امنیتی ذیصلاح و بهدلیل شرایط پیشآمده در کشور اخذ شده و وزارت ارتباطات مجدانه در حال پیگیری برقراری ارتباط و از سرگیری خدمات مذکور است و نتایج اقدامات متعاقباً اطلاعرسانی خواهد شد.» (خبرگزاری ایسنا) اطلاعیهای که شاید بتوان از آن بهعنوان اولین وعدۀ بازگشایی اینترنت نام برد.
یکشنبه، ۲۱ دی
مرتضی کوهنورد، نایب رئیس کمیسیون اتاق واردات ایران در مصاحبهای با ایسنا اعلام میکند: «روند کار در حوزۀ تجارت خارجی و تجارت داخلی بهشدت مختل شده و بهطور کلی شرایط کسب و کارها و امور اداری دچار مشکل شدهاست. ما شاهد هستیم که سامانههای گمرک، استاندارد، پست و… مختل شده و بهدرستی کار نمیکنند.» (خبرگزاری ایسنا)
دوشنبه، ۲۲ دی
با وجود آن که روز پر خبری طی میشود، اما باز هم خبری از تغییر در شرایط اتصالات نیست. عباس عراقچی، وزیر امور خارجه، در دیدار با تعدادی از رؤسای نمایندگیهای خارجی مقیم تهران، ضمن تأکید بر تلاش همکارانش برای بازگشایی هرچه زودتر اینترنت در سفارتخانههای خارجی، وعدۀ باز شدن اینترنت با استقرار کامل امنیت را میدهد (عصر ایران). گویی قطعی و خسارت ایرانیان ارزش کمتری دارد و در کشور خودمان شهروند درجۀ دو هستیم که اتصال سفارتهای خارجی قرار است سریعتر برقرار شود! اما این تنها وعدۀ دوشنبۀ دولت نیست و از طرفی ستار هاشمی نیز در مصاحبه با ایسنا ذکر میکند که بهصورت جدی در حال پیگیری هستند تا در اسرع وقت ارتباطات مردم برقرار شود (خبرگزاری ایسنا). البته که وزیر ارتباطات چیزی جز یک نقش خیالی نبوده و جز تعیین درصد افزایش قیمت اینترنت کار خاصی نمیتواند انجام دهد! در مقابل، زومیت با انتشار مقالهای مدعی میشود لیست محدودی از داخل برخی دیتاسنترهای کشور انتخاب شده و به این گروه منتخب اینترنت داده شدهاست. در ادامه به نقل از منبعی آگاه بازگو میکند «محدودۀ آیپی این کسبوکارها از سرور را انتخاب کرده و به آنها دسترسی بینالمللی دادهاند که از این محدودیتها عبور کنند.» به گفتۀ این منبع آگاه زومیت، سرورهای یک ارگان (قوۀ قضاییه) اینترنت بینالملل دارد. همچنین بر اساس اظهارات منابع مورد بررسی زومیت، خبرگزاری فارس و مهر بههمراه چند رسانۀ غیررسمی از اینترنت بینالملل برخوردارند. در ادامه، این رسانه مدعی میشود که وزارت ارتباطات با برخی از بازیگران بزرگ اقتصاد دیجیتال در ارتباط است و قصد دارد دسترسی مجزای آنها به اینترنت را فراهم کند تا مشکلشان برای ادامۀ فعالیت حل شود. مسیری که به نظر میآید در ادامۀ همان طبقاتی شدن اینترنت باشد (سایت زومیت). از طرف دیگر خبرگزاری فارس در مقالهای با عنوان شکست استارلینک از ایران، به نقل از نشریۀ فوربس مدعی میشود «ایران اولین کشوری است که خدماتدهی استارلینک را از کار انداخته و دسترسیها را تا این میزان مختل کردهاست.»
سهشنبه، ۲۳ دی
این روز با تداوم محدودیتها و البته ابراز امیدواری سخنگوی دولت مبنی بر احقاق هرچه زودتر حق دسترسی مردم به اینترنت آزاد شروع میشود. محمدرضا عارف در این روز جلسۀ ستاد توسعۀ فناوری و کاربرد هوش مصنوعی را در شرایط قطعی مطلق اینترنت برگزار کرد! جلسهای که مطابق گزارش ایسنا در آن هیچ اشارهای به وضعیت ارتباطاتی کشور نشدهاست (خبرگزاری ایسنا).
چهارشنبه، ۲۴ دی
با گذشت یک هفته، بعضی از سایتها و اپلیکیشنهای داخلی در دسترس قرار گرفتهاند. موتورهای جستوجوی داخلی همچون ذرهبین و گردو بهعنوان جایگزین به مردم معرفی شدهاند. ولی خبری از بازگشایی اینترنت نیست. پیامکها همچنان مسدود هستند و در پیامرسانهای داخلی نیز امکان ارسال پیام چه بهصورت گروهی و چه بهصورت خصوصی ممکن نیست. مسئولان در پاسخ به پرسش زمان وصل شدن اینترنت غالباً یک جمله را تکرار میکنند: «تصمیمگیری در این زمینه توسط نهادهای مسئول انجام میشود.»
پنجشنبه، ۲۵ دی
خبرگزاری مهر در گزارشی به نقل از ستاد توسعۀ اقتصاد دانشبنیان دیجیتال، اتصالپذیری و ارتباط معاونت علمی، میگوید که رایزنیهایی برای رفع یا کاهش محدودیتهای دسترسی برخی شرکتهای بزرگ فناوری اطلاعات دیجیتال انجام شدهاست (خبرگزاری مهر). ادعایی که در تأیید بخشی از ادعاهای سه روز قبل زومیت و یکی از اولین زنگهای خطر اینترنت طبقاتی بهطور رسمی به شمار میرود. این در حالی است که در همین روز، حاجی میرزایی، مدیرعامل بنیاد ملی بازیهای رایانهای میگوید که حتی بازیهای داخلی که امکان چت داشتند، بهطور کامل قطع شدهاند. وی در ادامه به این موضوع اشاره میکند که برخی از شرکتهای بازیسازی ناچار به اعزام نیروهای فنی خود به خارج از کشور شدهاند تا کارهای فنی پشتیبانی را انجام دهند (خبرگزاری ایسنا).
جمعه، ۲۶ دی
NetBlocks گزارشی از اتصال بسیار محدود و کمتر از ۲ درصدی میدهد. اتصالی که مشخص نیست از طریق خلأهای سیستم فیلترینگ است یا اتصال گزینشی بعضی سیمکارتهای خاص. با توجه به تداوم قطعی پیامکها، گزینۀ دوم را میتوان محتملتر دانست.
شنبه، ۲۷ دی
سرانجام پس از ده روز، قطعی سرویس پیامک به پایان میرسد؛ قطعیای که پس از سال ۱۳۸۸، بهعنوان طولانیترین قطعی این سرویس شناخته میشود؛ قطعیای که مشکلات بسیار زیادی را برای تمامی اقشار جامعه ایجاد کرده بود. از ناتوانی در ورود به سرویسهای داخلی مختلف بهدلیل دریافت نکردن کد ورود گرفته تا نبود امکان استفاده از خدمات بانکی. با وجود اتصال این سرویس، در وضعیت اینترنت تغییری ایجاد نمیشود و همچنان هیچکس نه قطعیها و نه وصل شدنها را گردن نمیگیرد!
یکشنبه، ۲۸ دی
سرانجام پس از مدتی طولانی که مردم فقط امکان مشاهدۀ اخبار از طریق خبرگزاریهای داخلی بسیار بسیار معتبر را داشتند، قابلیت ارسال پیام در پیامرسانهای داخلی و همچنین ارسال فایل با محدودیت ۳۰۰ کیلوبایتی فراهم میشود. اما هنوز امکان ارسال پیام در گروهها و کانالها فراهم نیست. محمد سراج، نمایندۀ مجلس اعلام میکند «احتمالاً تا فردا، دوشنبه، یا حداکثر پسفردا یعنی سهشنبه، اینترنت بهطور کامل وصل میشود و مردم مثل سابق به اینترنت جهانی دسترسی خواهند داشت.» (تابناک) اما این تنها وعدۀ امروز نیست. مسعود پزشکیان، رئیس شورای عالی امنیت ملی — شورایی که طبق گفتۀ مسئولین، قطعی اینترنت به دستور این شورا صورت گرفتهاست — میگوید «با توجه به ضرورت تسهیل امور کسبوکارهای اینترنتی و کاهش محدودیتهای ارتباطاتی به آقای لاریجانی توصیه کردم که در اسرع وقت، محدودیتهای اینترنتی برطرف شود.» اسرعی که مشخص نیست به چه زمان اشاره دارد.
دوشنبه، ۲۹ دی
بالاخره امکان ارسال پیام در گروهها و همچنین ارسال فایل فراهم میشود. پس از مشخص شدن مشکلات فراوان موتورهای جستوجوی داخلی، سرانجام شاهد اتصال گوگل هستیم. منتها این اتصال به معنای اتصال Gmail و یا دیگر خدمات گوگل و یا حتی دسترسی به سایتهای خارجی نیست. حسین افشین، معاون علمی ریاست جمهوری، وعدۀ اتصال تا آخر هفته را میدهد، اما در ادامه اضافه میکند «البته این مکانیزم را در نظر داریم که اگر قطعی ادامه پیدا کند، بتوانیم به شرکتهای بزرگ که آیپی ثابت دارند خدمات بدهیم.» (خبرگزاری ایرنا) گویی صحبت از اینترنت طبقاتی در میان مسئولین کشور عادی شده و مشکلی با اتصال اینترنت برای عدهای خاص به واسطۀ شغلشان ندارند!
سهشنبه، ۳۰ دی
آخرین روز دی ماه خونین فرا میرسد و تغییری در وضعیت اینترنت بینالملل مشاهده نمیشود. افشین، امروز نیز مصاحبهای انجام میدهد و میگوید «سکوی ملی هوش مصنوعی تنها سکویی بوده که توانسته خدمات هوش مصنوعی را بهصورت پایدار ارائه دهد.» (سایت زومیت) سکویی که اطلاعاتی از توانمندیهای آن در دسترس نیست و مشخص نیست به چه اندازه مؤثر و قابلاستفادۀ عملی است.
چهارشنبه، ۱ بهمن
بهمنماه بدون اینترنت بینالملل فرا میرسد. این بار نشانههایی از اینترنت طبقاتی را از زبان رئیس دانشگاه تهران میشنویم. «گفتوگوهایی با وزیر محترم صورت گرفتهاست و مکاتباتی برای تسهیل دسترسی کاربران دانشگاهی انجام شدهاست.» (خبرگزاری مهر) روز گذشته حسین دلیریان، سخنگوی مرکز ملی فضای مجازی نیز گفته بود که در صدد ایجاد دسترسی بازرگانان به اینترنت آزاد با فراغ بال و خیال راحت هستند (خبرگزاری مهر)! در پی این سخنان، زومیت گزارشی از صف طولانی تاجران برای دسترسی به اینترنت آزاد را منتشر میکند. گزارشی که نکات عجیب دیگری نیز دارد. بهطور مثال، رئیس کمیسیون فاوای اتاق بازرگانی در واکنش به اظهارات حسین دلیریان میگوید «خبر ایجاد دسترسی به اینترنت آزاد برای بازرگانان و تجار تا این لحظه به هیچوجه صحت ندارد.» در این گزارش اشاره میشود که مطابق گفتۀ تعدادی از بازرگانان عضو اتاق، سازوکار محدودی برای این دسترسی ویژه در حال اجراست. بر اساس این گزارش، بازرگانان دارای کارت بازرگانی، پس از ایستادن در صفی طولانی تا ۴۵ دقیقه، میتوانند به اینترنت آزاد دسترسی داشته باشند. امکانی که بر اساس گفتۀ یکی از بازرگانان با مشقت اداری و محدودیت زمانی و دادن امضاء و تعهد سوء استفاده نکردن همراه است (سایت زومیت).
پنجشنبه، ۲ بهمن
اگر چه طی چند روز گذشته تعدادی از کاربران با مشقت و سختیهای فراوان توانستهاند اتصالی محدود و کوتاه به اینترنت بینالملل تجربه کنند، اما همچنان غالب جمعیت ایران امکان بهرهمندی از این حق را ندارند. یک عضو اتاق بازرگانی اعلام میکند که منظور از اینترنت آزاد تاجران صرفاً این است که آنها میتوانند با حضور در اتاقهای بازرگانی به ایمیل خود دسترسی داشته باشند (خبرگزاری ایسنا). مردم با خود میگویند: کرۀ شمالی را شنیدیم! ایران را دیدیم!
جمعه، ۳ بهمن
دولتی که روزی با وعدۀ اینترنت آزاد و کاهش فیلترینگ بر سر کار آمده بود، حالا سابقۀ بزرگترین قطعی تاریخ ایران را در کارنامۀ خود به ثبت رساندهاست و هر روز شایعاتی در خصوص اینترنت طبقاتی تن و جان مردم کشور را میلرزاند و گویی اعصاب و روان مردم بازیچۀ دست عدهای تمامیتخواه شدهاست. در همین حین، خبرگزاری فارس اعلام میکند که اینترنت بینالملل تا ۲۴ ساعت آینده بهطور کامل در تمامی استانها بازگشایی میشود (خبر آنلاین).
شنبه، ۴ بهمن
در اواسط روز، برخی دیتاسنترهای کشور به اینترنت متصل میشوند. اتصالی که امید برقراری اینترنت بینالملل را زنده میکند، اما این اتصالات بسیار ناپایدار هستند و بعد از چند دقیقه دوباره قطع میشود. شاید بهترین توصیف برای اتصال این روزهای اینترنت ایران، قطرهچکانی باشد. با وجود قطعی اینترنت بینالملل برای عموم مردم، سازمان نظام صنفی رایانهای کشور اعلام میکند: «در پی پیگیریهای مستمر سازمان نصر کشور، اتصال IP تعدادی از کسبوکارهای عضو این سازمان به اینترنت بینالملل برقرار شد.» (سازمان نصر) اما نصر، آخرین سازمانی نیست که اتصال آن برقرار شدهاست. اتاق تعاون ایران نیز اعلام میکند که اینترنت آزاد را برای فعالان حوزۀ خود در محیط اتاقهای تعاون استانها فراهم آوردهاست (اتاق تعاون ایران). اینترنت طبقاتی دیگر تنها یک شایعه نیست، بلکه بیش از هر زمان به واقعیت نزدیک شدهاست. فارس که روز گذشته مدعی اتصال اینترنت تا امروز شده بود، حالا علت متصل نشدن را مشکلات فنی میداند.
یکشنبه، ۵ بهمن
با وجود متصل نشدن اینترنت، مجله تازههای اقتصاد مصاحبهای با معاون سیاستگذاری و برنامهریزی توسعۀ اقتصاد دیجیتال وزارت ارتباطات انجام میدهد. در این مصاحبه احسان چیتساز معتقد است که تبدیل سیاستهای اضطراری و کوتاهمدتی نظیر فیلترینگ به یک رویۀ عمومی و پایدار، کارکرد این ابزار را در زمان بحران از بین بردهاست. وی هشدار میدهد که تداوم این رویکرد اشتباه نهتنها نهادهای مسئول را ناچار به قطع کامل ارتباطات میکند، بلکه با سوق دادن مردم به سمت ابزارهای جایگزین، اثربخشی این نوع محدودیتها را در آینده با چالش جدی مواجه خواهد کرد، تا جایی که در آینده قطع اینترنت دیگر جوابگو نخواهد بود و نهادهای مسئول ناچار به قطع برق خواهند شد (تازههای اقتصاد). وزارت ارتباطات نیز ادعای چند روز پیش فارس را رد میکند (تابناک).
دوشنبه، ۶ بهمن
با وجود اتصالهای کوتاه روزهای گذشته، بر اساس گزارش NetBlocks اتصال مجدد به صفر رسیدهاست. وزیر ارتباطات در جلسۀ مشترک با معاون علمی رئیس جمهور مطرح میکند که قطعیهای اخیر، روزانه حداقل ۵ همت به اقتصاد کلان کشور خسارت وارد کردهاست و بهطور مستقیم و غیرمستقیم اشتغال حدود ۱۰ میلیون نفر را در حوزۀ اقتصاد دیجیتال مختل کردهاست. وی همچنین تصریح میکند لطمههای واردشده از این قطعی، ممکن است پیامدهای اجتماعی و امنیتی بههمراه داشته باشد. در ادامه اضافه میکند «برآوردها نشان میدهند میانگین تابآوری شرکتها و کسبوکارهای اینترنتی حدود ۲۰ روز است و کشور در حال نزدیک شدن به این نقطه است، بنابراین باید با استفاده از ظرفیتهای موجود، برای کاهش آسیبها اقدام کرد.» (وزارت ارتباطات) ۲۰ روزی که رو به اتمام است و البته تا همین زمان، تعداد زیادی از کسبوکارها از نقطۀ غیرقابلبازگشت ورشکستگی عبور کردهاند.
سهشنبه، ۷ بهمن
شرق اعلام میکند دسترسی به اینترنت در ایران ۸ سطح دارد که سطح ۸ به معنای قطع کامل و سطح ۱ به معنای دسترسی عادی به اینترنت است (مشخص نشدهاست دسترسی عادی به معنای دسترسی پیش از ۱۸ دی است یا دسترسی بدون فیلتر). وی در ادامه اضافه میکند که به گفتۀ برخی از منابع آگاه، دسترسی به اینترنت قرار است تا ظهر از سطح ۵ به ۲ ارتقاء پیدا کند. با این حال، واتساپ فیلتر باقی میماند (شبکه شرق). تعداد بیشتری از وبسایتها و اپلیکیشنها مانند گیتهاب و اپاستور در دسترس قرار میگیرند، اما سطح فیلترینگ بر روی پیامرسانهای خارجی همچنان سنگین است. جالب است بدانید جهنم ۷ طبقه دارد و اینترنت در ایران از جهنم هم بدتر است.
ادامه دارد…